فريادشان به امر و اشاره او بود . « 1 » خلاصه از جمله فعّاليتهاى امام صادق ( ع ) ، رهبرى تشكيلات پنهانى سياسى - عقيدتى شيعه در دوران خود بوده‌است . اين بُعد از تلاشهاى امام ، به لحاظ داشتن ماهيّت پنهانى همواره ناشناخته مانده‌است . شيعه پس از رحلت رسول اكرم ( ص ) براى پاسدارى از مكتب تشيع ، به صورت جمعى متشكل اما پنهانى به رهبرى امامان ( ع ) فعّاليت خود را پى گرفت ، و گر چه از نظر كمّيت و كيفيت همواره در نوسان و دستخوش تحول بود ، ليكن آنچه مايهء بقا و رشد كمّى و كيفى اين جمع در طول حدود دو قرن و نيم از حيات امامت شد ، همان تشكل و سازماندهى آن به رهبرى امامان ( ع ) بوده است . براى اثبات وجود چنين تشكيلات سياسى - فرهنگى در زندگى امامان نبايد در انتظار اسناد و مدارك بود ، ليكن بدون شواهد و قراين هم نمىتوان كليّت آن را پذيرفت . شواهد و قراين تأييد كننده وجود تشكيلات ياد شده در زندگى پيشوايان معصوم فراوان است كه مهمترين آنها عبارت است از : حمل وجوه شرعى از نقاط مختلف كشور اسلامى به مدينه ، ارسال نامه‌هاى فراوان محتوى پرسشهاى دينى براى امام ، اجتماع محدثان و راويان زيادى از نقاط مختلف در مدينه ، تبليغات گسترده به نفع تشيع حتّى در دورترين بلاد اسلامى ، وجود عناوين و تعبيرهايى از قبيل « باب » ، « صاحب سرّ » و « وكيل » در زندگى سياسى ائمه و . . . همه گواه آن است كه مركزيت واحد و دست مقتدرى به نام امام معصوم ، اين همه را مىچرخانده است . پرسش 1 - شيعه پس از رحلت رسول اكرم ( ص ) براى دستيابى به اهداف خود چه سياستى اتخاذ كرد ؟ 2 - موقعيت شيعه پس از حادثهء كربلا با دوران پيش از آن چه تفاوتى داشت ؟

--> ( 1 ) - آنچه در اين درس آمده - با دخل و تصرف مختصر - از كتاب پيشواى صادق ص 95 - 110 برگرفته شده است .